Tütün Kullanımına Bağlı Ekonomik Kayıplar: Halk Sağlığı Bakışı ile Bir Değerlendirme

Doç. Dr. Dilek ASLAN, Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı

Günümüzde dünyada gıda güvenliği konusunda krizler, afetler, iklim değişikliğine bağlı sorunlar gibi olağandışı durumlar ile tütün kullanımı, tüberküloz, sağlıkta yaşanan eşitsizlikler, kronik hastalıkların sıklığında artış, sağlık hizmetlerine ulaşamama gibi konular öncelikli halk sağlığı sorunları olarak gündemi meşgul etmektedir (1). Bu sorun ya da durumların hemen hepsinin korunabilir olması, müdahale programlarının oluşturulması ve uygulanmasının önemine vurgu yapmaktadır. Tütün kullanımı ve meydana gelen sağlık sorunları bu noktada bireylerin ve toplumların öncelik vermeleri gereken bir konu olarak dikkat çekmektedir.

Tütün kullanımına bağlı oluşan sorunlar temel olarak sağlık, çevresel ve ekonomik açılardan ele alınabilir. Sağlık alanında yarattığı sorunların başında yer alan hastalıklar hemen her organ ve sistemi etkilemektedir. Bu sorunlar toplumda her bireyin “bilgi” düzeyinde farkında olduğu başlıklardır. Çevresel sorunlarda ise, izmaritlerin ve diğer atıkların yarattığı çevre kirliliği ile sigara izmaritlerine bağlı meydana gelen yangınlar yer almaktadır. Tütün kullanımına bağlı ekonomik alandaki sorunlar başlığında da, sağlık sorunlarının yarattığı ekonomik kayıplar, tütün mamullerini satın almak için ayrılan bütçe, çevresel sorunların yarattığı ekonomik kayıpların doğrudan ve dolaylı olarak hesaplanması yer almaktadır. Tütünün net ekonomik etkisinin sigara içen kişilerin yoksulluk oranının artması üzerinden olduğu ifade edilmektedir. Çoğu ülkede tütün kullanımı düşük sosyoekonomik çevrede daha fazladır. Ayrıca, bu kesimde tütüne harcanan para gıda, barınma, eğitim ve sağlığa harcanmayan para anlamına da gelmektedir (2).

Bu yazı içeriğinde tütün mamullerine bağlı ekonomik kayıplar vurgulanmak istenmiştir.

1. Sağlık sorunlarının yarattığı ekonomik kayıplar:

Yapılan hesaplamalar sonucunda, tütüne bağlı sağlık harcamaları ülkelere göre yurt içi hasılanın %0,1’i ile %1,1’i arasında değişim göstermektedir (3). Bu konuda meydana gelen ekonomik kayıplar doğrudan ve dolaylı hesaplamalar dikkate alınarak belirlenmektedir. Doğrudan kayıplar, meydana gelen hastalığın yarattığı sağlık harcamalarına bağlı ekonomik giderler üzerinden yapılan hesaplamalardır. Dolaylı kayıplar için ise, hastalığa bağlı yaşanan işgücü kayıpları, işe gidememe gibi sorunların değerlendirilmesi söz konusudur (4). Konu ile ilgili doğrudan hesaplamalar dolaylı hesaplamalara göre daha kolay olduğu için ekonomik analizler çoğunlukla doğrudan hesaplamalar üzerinden yapılmaktadır. Amerika Birleşik Devletleri (ABD)’nde yapılmış olan bir hesaplama sonucunda tütün kullanımına bağlı yıllık kamu ve özel sağlık harcamalarının 96 milyar ABD doları olduğu ifade edilmektedir (5). McGhee ve arkadaşları tarafından 6,5 milyon nüfusa sahip Hong Kong’da yapılmış olan bir çalışma sonucuna göre de sigara içenlerin yarattığı ekonomik yükün 532 milyon ABD doları olduğu belirtilmiştir (6).

Sigara dumanından pasif etkilenim (SDPE) nedeniyle meydana gelen sorunlar da bu başlık altında incelenebilir. ABD’de yapılmış olan bir çalışmaya göre SDPE nedenli doğrudan maliyetin yaklaşık 5 milyar ABD doları ve dolaylı maliyetin de 5 milyar ABD dolarının üzerinde bir rakam olduğu ifade edilmektedir. Hong Kong’da yapılmış bir başka çalışmada da SDPE nedenli doğrudan maliyetle birlikte üretim kaybının ve uzun süreli bakımın yarattığı ekonomik kayıpların 156 milyon ABD doları olduğu saptanmıştır (7). Hindistan’da 2000 yılında yapılmış olan bir çalışma sonucu kalp hastalıklarına, inme ve kansere bağlı meydana gelen ekonomik kayıpların 5,8 milyar ABD doları olduğu belirtilmiştir (8).

2. Tütün mamullerini satın almak için ayrılan bütçe:

Günümüzde yaklaşık 1,5 milyar kişi tütün kullanmak için para ödemektedir. Dünyada tütün kullanıcılarının en fazla yaşadığı ilk 10 ülke sırasıyla Çin, Hindistan, Endonezya, Rusya Federasyonu, Amerika Birleşik Devletleri, Japonya, Brezilya, Bangladeş, Almanya ve Türkiye’dir (2). Her ülkede tütün ürünlerini satın almak için bireyler tarafından ödenen miktar birbirinden farklıdır. Bu farklılık genel olarak ülkenin tütün ve/veya tütün mücadelesi politikası ile belirlenmektedir.

Tütün ürünlerinin fiyat artışları genellikle vergilerin artmasından kaynaklandığından fiyatlardaki değişimlerin vergilerdeki değişimleri yansıtması beklenmektedir. Genellikle yıllık fiyat artışı %5’in üzerinde olan ülkelerde tütün ürünlerine yerel olarak ulaşma azalmaktadır. Örneğin, Fransa’da vergilerin artırılması yoluyla sigara fiyatlarında 1995-2003 yılında meydana gelmiş olan artış toplumda sigara içme sıklığını erkekler arasında %6,5 ve kadınlar arasında %5,8 azaltmıştır. Azalma gençler arasında daha belirgin bir şekilde meydana gelmiştir (3).

3. Çevresel zararlara bağlı meydana gelen ekonomik kayıplar:

Bu başlık kapsamında söndürülmeden çevreye bırakılan sigara izmaritlerinin neden olduğu yangınlar ön sıralarda yer almaktadır. Yapılan araştırmalar orman yangınlarının birinci nedeninin sönmemiş sigara izmaritlerinin çevreye atılmasına bağlı geliştiğini ortaya koymuştur. Sigara içenlerin de yangın ya da yanık olayına karışma sıklığı içmeyenlere göre daha yüksektir. Smith ve arkadaşları tarafından Yeni Zelanda’da 2007 yılında sigara içen 1.097 kişi ile yapılan bir çalışmada yaşam boyu herhangi bir yangına neden olma sıklığı %6,8 ve herhangi bir yanık meydana gelme sıklığı ise %60 olarak rapor edilmiştir (9). Bunların yanı sıra, sigara dumanına bağlı kapalı ortamların kirliliğinin giderilmesinin maliyeti, çevrenin sigara atıklarından dolayı kirlenmesi ve yarattığı ekonomik kayıp gibi konular da bu başlık altında incelenebilir.

Sigarasız (Dumansız) Ortamların Oluşturulmasının Ekonomik Açıdan Yararları

Dünyada 2003 yılından bu yana Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından sigarasız (dumansız) ortamların yaratılması için önemli bir mücadele sürdürülmektedir. Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi (TKÇS; Framework Convention on Tobacco Control) yönlendirmesinde sürdürülen bu çalışmalar son yıllarda hız kazanmıştır. 7 Ağustos 2009 tarihi itibarıyla TKÇS tarafı olan ülke sayısı 166’dır (10). TKÇS küresel düzeyde sürdürülen tütün kontrolü çalışmalarına sağlık, ekonomik, sosyal, vb. açılardan önemli katkılar sağlamaktadır. Özellikle tütünsüz-sigarasız (dumansız) ortamların oluşturulması konusunda taraf ülkelerin ulusal politikalarını ve yasal düzenlemelerini değiştirme süreçlerine ivme kazandıran bir niteliği de bulunmaktadır. Pek çok açıdan yararı olan dumansız ortamların ekonomik açıdan da azımsanmayacak kazanımları bulunmaktadır. Bunların başlıcaları aşağıda belirtilmektedir.

1. Doğrudan maliyetlerin ve sigorta giderlerinin azalması

  1. Sağlık harcamaları ve sağlık sigorta masraflarının azalması
  2. Yangınlara bağlı kayıpların gerilemesi
  3. Sigara dumanına bağlı kapalı ortamların kirliliğinin giderilmesine bağlı yapılan harcamaların azalması
  4. .Diğer sigorta giderlerinin azalması

2. Sigarayı bırakmış bireylerin üretim kapasitelerinin ve işgücüne bağlı üretimlerinin artması. Bu konuda ABD’nde yapılan bir çalışma dumansız ortamların üretimi %3,5 artırdığını ortaya koymuştur (7).

3. Sigara içilmeyen ortamlarda çalışan ve SDPE riski ile karşılaşmayan çalışanların üretimlerinin artması, kendilerinde oluşma riski bulunan sağlık sorunlarının meydana gelmemesi nedeniyle ekonomik kayıpların azalması.

4. Tütüne bağlı mortalite ve morbiditenin azalmasına bağlı olarak ek işgücü için ayrılan payın azalması.

5. Sigarasız (dumansız) ortam politikalarının ikram endüstrisinde (restoranlar, barlar, kafeler, vb.) ekonomik açıdan herhangi bir olumsuz durum yaratmadığı bilinmektedir. Bu konuda her ne kadar tütün endüstrisi tarafından ekonomik kayıpların %30’a kadar ulaşabileceği öne sürülmüşse de kanıta dayalı herhangi bir bilgi üretilmemiştir. Yapılan çalışmalarda elde edilen bulgular bu sektörde ekonomik kayıpların oluşmadığı yönündedir. Aksine, dumansız politikaların turizm sektörüne katkısı pozitif yönde bulunmuştur (11). ABD’de Ong ve Glanz tarafından 2004 yılında yapılmış olan bir çalışmada bütün işyerlerinde sigarasız (dumansız) ortam politikaları uygulandığında 1,3 milyon kişinin sigarayı bırakacağı, 950 milyon paket sigaranın daha az tüketileceği, 1.540 miyokard infarktüsü ve 360 inme vakalarının önleneceği ve bir yıl içinde 49 milyon ABD dolarlık bir kazanım olacağı ifade edilmektedir. Aynı çalışmada kazanımların yıllar içinde artmasının beklendiği de vurgulanmıştır (11). Bu tür açılımların sağlanabilmesi için özellikle ikram endüstrisinde yer alan işverenlerin ve işyeri sahiplerinin bilgilendirilmesini de içeren savunuculuk programlarının önemi bulunmaktadır (12).

Sigarasız bir yaşamın ekonomik yararlarının toplumda yaşayan bireyler tarafından da kavranması çok önemlidir. Bu konuda basit ve net mesajların yaygınlaştırılması önem taşımaktadır. Özellikle halen sigara içen bireylere yönelik olarak sigaranın bırakılması halinde sağlık ve diğer açılardan kazanımların sık sık hatırlatılmasının yararlı olduğu bilinmektedir.

Sonuç olarak, tütün mücadelesini sistematik olarak yürütebilmenin bir koşulu da bu mücadelenin ekonomik zararın önlenmesine yapılan vurguyu kapsamasıdır. Vurgulanan noktaların toplumda karşılık bularak sigara içmeyenlerin hiç başlamamasını ve sigara içenlerin de bu davranışlarından uzaklaşmalarını sağlayabilmek en temel hedef olmalıdır.

 

KAYNAKLAR

1. 2008 in review: Key public health issues. http://www.who.int/features/2008/year_review2008/en/index.html. (Son erişim tarihi: 30 Temmuz 2009)

2. Bilir N, Özcebe H, Aslan D. Ergüder T. Yardım MS, Eser S, Telatar G. Avrupa Tütün Kontrolü Raporu 2007-Türkçe Çevirisi (Bilir, N. Ed). WHO Yayınları, 2008.

3. MPOWER. http://www.who.int/tobacco/mpower/mpower_report_forward_summary_2008.pdf (Son erişim tarihi: 30 Temmuz 2009)

4. Esin A, Bilir N, Aslan D. Health Care Expenditures of Lung Cancer: A Turkish Experience. Turkish Respiratory Journal 2004; 5 (3), 159-163.

5. Lindblom E. Toll of Tobacco in the United States of America. December 2008. http://74.125.77.132/search?q=cache:dg3ofsziQowJ:www.tobaccofreekids.org/research/factsheets/pdf/0072.pdf+health+cost,+tobacco&hl=tr&ct=clnk&cd=3&gl=tr. (Son erişim tarihi: 30 Temmuz 2009)

6. McGhee SM, Ho LM, Lapsley HM, Chau J, Cheung WL, Ho SY, Pow M, Lam TH, Hedley AJ. Cost of tobacco-related diseases, including passive smoking, in Hong Kong. Tob Control. 2006 Apr;15(2):125-30.

7. Protection from Second-Hand Tobacco Smoke Exposure. Policy recommendations. WHO Library Cataloguing-in-Publication Data. WHO publications, 2007.

8. The Millenium Development Goals and Tobacco Control. World Health Organization Publications, 2004; pp. pp. xiii.

9. Smith J, Bullen C, Laugesen M, Glover MP. Cigarette fires and burns in a population of New Zealand smokers. Tob Control. 2008 Sep 30.

10. http://www.who.int/fctc/en/index.html. (Son erişim tarihi: 7 Ağustos 2009)

11. U.S. Department of Health and Human Services. The Health Consequences of Involuntary Exposure to Tobacco Smoke: A Report of the Surgeon General. Atlanta, GA: U.S. Department of Health and Human Services, Centers for Disease Control and Prevention, Coordinating Center for Health Promotion, National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion, Office on Smoking and Health, 2006, pp. 613.

12. Colgan SE, Skinner B, Mage C, Goldstein AO, Kramer K, Steiner J, Staples AH. Business policies affecting secondhand smoke exposure. N C Med J. 2008 Sep-Oct;69(5):355-61.