Quality Adjusted Life Years – QALY

 

QALY sağlığa ilişkin yaşam kalitesinin bir ölçeğidir. Bu terim, İngilizce ‘Kaliteye Endeksli Yaşam Yılı’ anlamına gelen sözcüklerin kısaltmasından oluşmuştur (Quality adjusted life years – QALY). “Mükemmel” sağlık durumunda geçirilmiş bir yıl ‘ tarafından ifade edilir. En kötü sağlık durumu olarak kabul edilen ölüm ile ifade edilir. “Mükemmel” sağlık durumunda geçirilmiş bir yıl ‘1 QALY‘ tarafından ifade edilir. En kötü sağlık durumu olarak kabul edilen ölüm 0 ile ifade edilir.

“Mükemmel” ile “en kötü” sağlık durumları arasında geçirilen bir yıl ise sağlık durumunun ciddiyetine göre 0 ila 1 arasındaki değerler olarak ifade edilir. Örneğin tekerlekli sandalyede geçirilen bir yıl 0,5 QALY olarak ifade edilebilir. QALY sağlık programlarından elde edilen kazanımların, hem yaşam beklentisine (kazanılan yaşam yılı), hem de yaşam kalitesine etkisini aynı anda ölçebilir.

QALY değerlendirmelerinde en sık kullanılan jenerik kompozit ölçeklerden biri EQ5D ya da EuroQoL’dır. Bu ölçek sağlık durumunu, ‘hareket edebilme’, ‘kendi kendine bakabilme’, ‘olağan işleri yapabilme’, ‘ağrı/rahatsızlık’ ve ‘endişe/moral bozukluğu’ olmak üzere 5 başlık altında değerlendirir. Her başlık için bireylere üç basit seçenek sunulur (1=sorun yok, 2=bir miktar sorun var, 3=ciddi sorun var). Kullanımı ve yorumlanması kolay, ulusal ve uluslararası farklı çalışmalardan elde edilecek sonuçların karşılaştırılmasına olanak sağlayacak kısa ve basit bir ölçek olarak tasarlanan EQ5D, 243 farklı sağlık durumunu değerlendirebilir.

EQ5D Türkçeye çevrilmiştir. Ancak skorların hesaplanmaları için gerekli olan skorlama sistemi Türk toplumu için adapte edilmediğinden QALY hesaplanması ancak yabancı ülkeler için var olan skorlama sistemleri ile yapılabilir. Bu da Türk toplumunun yargı, öncelik ve seçimlerini birebir yansıtmadığından sorunludur. (Daha fazla bilgi için: http://www.euroqol.org)

QALY’ler hemen her sağlık durumunu ifade etmede kullanılabileceğinden, hem aynı hastalık için var olan tedavilerin, hem de farklı hastalıklar için önerilen tedavilerin birbirleriyle karşılaştırılmasında kullanılabilir. Örneğin aynı sağlık ve geri ödeme sisteminde şeker hastalarında kan şekeri düzeyini HbA1c cinsinden düşürdüğü gösterilen bir ilaç ile tansiyon hastalarında kan basıncını mmHg cinsinden düşüren bir ilacın etkililik ya da maliyet etkililik karşılaştırmalarını yapmak, ölçümler farklı birimler kullanılarak yapıldığından her zaman mümkün değildir. Ancak bu tedavilerin hastalara kazandırdığı yaşam kalitesi QALY cinsinden biliniyorsa o zaman karşılaştırma daha bilimsel ve sistematik olarak yapılabilir.

Farklı hastalık durumlarında geçirilen bir yıl için verilenQALYfarklı ülke ve toplumlarda farklı olabilir. Örneğin kısır olarak geçirilen bir yıl batı toplumlarında yüksek QALY (örneğin 0,90) olarak değerlendirilebilirken, aile ve çocuğa çok önem verilen doğu toplumlarında aynı duruma çok daha düşük bir QALY verilebilir.

QALY ölçümleri, EQ5D gibi tercihe dayalı kompozit ölçeklerle değerlendirilebileceği gibi, doğrudan bazı ekonomik veri toplama teknikleri kullanılarak da yapılabilir. Bu teknikler arasında en sık kullanılanları zaman takası (time trade -off), hasta takası (person trade -off), standart kumar (standard gamble) ve görsel analog ölçeklerdir (VAS-visual analogue scale). QALY’lerin toplanıp çıkarılabileceği varsayılır. Örneğin toplumdaki bir hastaya ömrünün geri kalan süresinde 5 QALY kazandıran bir tedavinin, aynı toplumda beş hastaya birer QALY kazandıran bir tedaviyle eşit değerde olduğu söylenebilir.

QALY’ler bazı sağlık sistemlerinde geri ödeme kararlarının alımı sürecinde kullanılırlar. Örneğin İngiltere’de kazandırdığı her QALY başına 20.000 sterlinden az paraya mal olan ilaç ve sağlık teknolojileri geri ödeme kapsamına alınır. Bu hesaplama maliyet-yarar analizleri ile yapılır. QALY kullanımında başı çeken sağlık sistemleri arasında İngiltere’ye ek olarak İskoçya, İsveç, Avustralya ve Kanada sayılabilir. Getirdiği birçok avantaja rağmen, ölçümlerindeki bazı teorik ve pratik sıkıntılar nedeniyle QALYyöntemi evrensel olarak kabul görmüş bir yöntem değildir. Örneğin Almanya sağlık sistemi QALY kullanımını uygun görmemiştir.

Örnek:

Bir sağlık durumunun tedavi edilmesi için üç yıl ilaç kullanılması gerektiğini varsayalım. A ilacını kullananların yaşam kalitesinin bu süre boyunca 0,75, B ilacını alanların da 0,5 olduğunu varsayalım (örneğin B ilacının yan etkisi daha fazla)

A ilacı = 0,75 kaliteyle 3 yıl 2,25 QALY

B ilacı = 0,50 kaliteyle 3 yıl 1,50 QALY

______________________________________

A ilacının getirdiği ek QALY 0,75 QALY